أحمد السباعي (مترجم: رسول جعفريان)
271
تاريخ مكة (از آغاز تا پايان دولت شرفاى مكه "1344 ق")
وضعيت اجتماعى در روزگار فاطميان جنبههاى عمرانى و اجتماعى آبادانى مكه در اين دوره از آنچه در دورهء دوم عباسى بود بيشتر نشد ، زيرا وجود فتنهها در مكه مانع از توجه به مسائل عمرانى بود . گروههاى سهگانهء اشراف بيش از آن كه به فكر عمران مكه باشند در انديشهء نگهدارى آن بودند . آنان به ساخت قلعهها مىپرداختند تا مانع دشمنى ديگران شوند . ناصر خسرو مىگويد كه آنان [ خانهها و قلعهها را ] ميان منافذِ كوهها را مىساختند و هر فضايى كه مىيافتند اطرافش را ديوار مىكشيدند . اين فتنهها به نوبهء خود ، تأثير خاص خود را ميان مردم مكه داشت و آنان را از بابت گرسنگى و قطحى ، سنگدل بار آورده بود . ناصر خسرو مىنويسد : در برخى از سالها در اين دوره چيزى حدود 35 هزار نفر از مكه بيرون رفتند . جمعيت مكه هم در سال 422 حدود دو هزار نفر بوده است . ناصر خسرو از دشوارىهاى مكه در برخى از سنوات ياد كرده كه ناشى از كم آبى بوده است . سپس مىنويسد : آنان بركهها وحوضچههايى را براى نگهدارى آب مىسازند . ساختن هر منبع ده هزار دينار هزينه مىبرد . وى مىگويد : در مكه دو حمام وجود داشت كه از سنگ ساخته شده بود و تصوّر مىكنم كه از روزگار اموى و عباسى باقى مانده بود . و مىنويسد : مغازهء عطارها در مسعى است و حجامتگران در مروه هستند . شمار دكانهاى آنان بيست عدد است .